©  Portret Johan Swinnen (in zwart-wit), Thibault Gregoire 

40 jaar passie voor fotografie

Fotografie schreeuwt om wetenschap

Reeds als kind was Johan Swinnen gefascineerd door fotografie. Als knaap nam hij foto’s waarna hij samen met zijn vader de donkere kamer indook om ze te ontwikkelen. Zijn liefde voor de fotografie zou nooit meer verdwijnen. Meer nog, hij slaagde in zijn opzet om van deze passie zijn beroep te maken. Na zijn humaniora trok Swinnen naar het Sint-Lucasinstituut in Brussel waar hij fotografie, video en film studeerde. Later haalde hij aan de Vrije Universiteit Brussel zijn licenties in de cultuurwetenschappen en agogiek; en verder studeerde hij succesvol fotografieconservatie en –restauratie aan de Rijksuniversiteit Leiden, The Centre for Photographic Conservation in Londen, museummanagement aan Sint-Lucas Gent en managementcursussen aan Vlerick Business School Gent. Aan de Universidad de La Laguna in het Spaanse Tenerife (Canarische eilanden) promoveerde hij cum laude in de kunstgeschiedenis met een thesis over de opkomst in de jaren 1980 van de fotomusea in Europa.

Beeldende wereldfotografie

Johan Swinnen is een autoriteit binnen de kunst- en cultuurwetenschappen. Hij verrichte pionierswerk van de nog jonge fotografie- en filmwetenschap. Zelf schrikt hij er niet voor terug om met fototoestel aan het werk te gaan onder meer met alternatieve technieken en het gebruik van het Petzval objectief, de prachtige heruitvinding van de legendarische lens uit 1840.

Johan Swinnen is een man van vele fronten. Alles doet hij met hart en ziel en maar met één doel: mensen inspireren aan de hand van beelden. Als wetenschapper strekt zijn werkveld zich uit van fotografie naar film, over cinema tot nieuwe media en dit niet alleen in Europa, maar ook in landen als Bangladesh, Nepal, Rwanda, China en Palestina. Hij ontwikkelde na veldwerk en met plaatselijke fotohistorici de PALIC-methode (Photography, Anthology, Learning & International Conflict) om foto’s te verzamelen in landen met een post-conflict of genocide zodat de verzamelde foto’s kunnen bijdragen tot verzoening onder de bevolking. Tevens is het een bijdrage aan het schrijven van een nieuwe fotogeschiedenis van de wereldfotografie. Zijn onderzoeksresultaten bundelde hij in verschillende wetenschappelijke werken, essays en boeken en werden o.m. voorgesteld op symposia aan de CUNY-universiteit New York.

HISK-Vlaanderen, Antwerpen

In 1993 werd hij directeur van het Nationaal Hoger Instituut en Koninklijke Academie voor Schone Kunsten (NHISK-KASKA) in Antwerpen. Hij richtte er op Masterniveau de opleiding in van Conservatie & Restauratie, ook voor de discipline fotografie (o.l.v. Meester Roger Kockaerts). Toen het Nationaal Hoger Instituut (NHISK) in moeilijkheden kwam ten gevolgde van hervormingen binnen het hoger kunstonderwijs, wierp Swinnen alle wapens in de strijd om het befaamde instituut (opgericht in 1885) te redden. Het uiteindelijke resultaat werd ‘Hoger Instituut voor Schone Kunsten – Vlaanderen’ – kortweg HISK – gedoopt en is uniek in haar soort. 35 jonge kunstenaars beschikken er over een eigen atelier waar ze naar believen kunnen creëren. Tevens krijgen ze iedere maand bezoek van mensen uit de internationale kunstwereld. Toen het HISK naar Gent verhuisde, gaf Johan Swinnen na 12 jaar de touwtjes uit handen. Alumni uit zijn periode zijn o.a. Koen Broucke, David Claerbout, Ronny Delrue, Peter De Cupere en Koen van den Broek.

De kunst van het fotoarchief

Het boek ‘De kunst van het fotoarchief. 170 jaar fotografie en erfgoed’ (UPA, Antwerpen, 2009, ISBN: 9789054875406) biedt de lezer een overzicht van de diverse beeldvormen en toepassingen die de fotografie gedurende haar 170-jarig bestaan heeft gekend. Het maakt de lezer wegwijs in de verschillende fotografische procedés, van de daguerreotypie in 1839 tot de digitale fotografie vandaag, zie: http://news.aspeditions.be.


Deze publicatie is het resultaat van bijna vijftig jaar onderzoek door Meester Roger Kockaerts, stichter van Atelier pH7 te Brussel, en van een jarenlange samenwerking met fotohistoricus Johan Swinnen. De kunst van het fotoarchief maakt je stap voor stap een deskundige in het identificeren en het determineren van historische en hedendaagse fotografische procedés.
De kunst van het fotoarchief is een noodzakelijk hand-, lees-, kijk- en werkboek bij de invulling van beheers- en bestuursfuncties, voor erfgoedconsulten, voor conservators, voor docenten en studenten fotografie. Maar ook voor iedereen die van fotografie houdt en eindelijk werk wil maken van het zorgzaam ordenen van de familiealbums en de talloze foto’s die ongeordend bewaard zitten in de schoendozen.

De aanraking van de tijd

Johan Swinnen is eveneens de bezieler van verscheidene internationale tentoonstellingen (o.a. Araki, Duane Michals, Lewis Baltz, J-P Witkin) en drijvende kracht achter het in ere houden van het oeuvre van Germaine Van Parys, de tot de verbeelding sprekende eerste Belgische persfotografe. Tijdens één van zijn lezingen werd Johan Swinnen aangesproken door persfotografe Odette Dereze, petekind van Germaine Van Parys die al jaren met de grootste zorg de duizenden foto’s bewaarde en vrijwaarde van vernietiging. Het archief dat jarenlang in de vergetelheid was gebleven, bleek een ongeziene schat aan beeldmateriaal van meer dan een halve eeuw Belgische geschiedenis. Om de duizenden foto’s verder te kunnen onderzoeken, richtte Swinnen samen met enkele anderen de Stichting Germaine Van Parys op. In 2013 vond een overzichtstentoonstelling plaats in het FOMU Antwerpen waarvan Johan Swinnen de mede-curator was. Er verscheen ook een catalogus en een kijkboek voor kids, zie: http://www.lusterweb.com

Kijken moet je leren

Sinds 1 april 2016 is hij Emeritus-hoogleraar beeldcultuur, Koninklijke Academie voor Schone Kunsten Antwerpen (KASKA) en Vrije Universiteit Brussel (VUB).

Verder was hij vele jaren verbonden als professor aan de Université de la Sorbonne Nouvelle – Paris III en aan de Anton de Kom universiteit te Paramaribo (Suriname). Ook diverse andere universiteiten deden geregeld een beroep op hem voor gastcolleges. Op dit ogenblik is hij gastdocent op reguliere basis aan het postgraduaat ‘Postgraduate in Connoisseurship: Mastering Aesthetics, Legal-Economic Expertise and Valuation in Fine Arts’’ (VUB, Brussel), aan de ‘Máster en Uso y Gestión del Patrimonio Cultural’ (ULL, La Laguna) en aan de Posthogeschool-opleidingen Expert classes Typografie en Vormgeving aan Het Plantin Instituut voor Typografie, Antwerpen. Hij debuteert als romancier in de lente 2017 (Uitgeverij Vrijdag).

Copyright beelden

- © portret Johan Swinnen (in kleur), Paco Acosta - © Parijse Commune, Anoniem, 1871, Musée de la Photographie, Charleroi - © Familiealbum, Anoniem 1880-1890, Musée de la Photographie, Charleroi - © Florent, privé-bezit, Lynn Van den Broeck - © portret Johan Swinnen (in zwart-wit), Thibault Gregoire